Sinop Cezaevi’nin taş duvarları arasında yazılmış unutulmuş dizelerin izinde…
“İnsan kendini nasıl yönlendirirse, hayatı da o şekilde akar.”
2023 yazında çıktığım Karadeniz turunda, yolum Sinop Tarihi Cezaevi’ne düştü. O an yaşadığım hisleri anlatmam kolay değil. Küçücük odaların, demir parmaklıkların ve kalın taş duvarların arasında gezerken şunu düşündüm:
“İnsan, böylesine kapalı bir yerde bile nasıl üretken olabilir?”
Gerçekten de öyle değil mi?
Üretmek, sadece geniş alanlarda ya da özgürlükte değil; insanın içinde, zihninde başlıyor. Sinop Cezaevi’nin dar hücrelerinde yazılan hikâyeler, şiirler ve düşünceler bunun en güçlü örneği.
Bugün cezaevi artık bir müze. Ama bazı bölümleri olduğu gibi bırakılmış; sanki geçmişin izleri hâlâ duvarlara sinmiş gibi. Ziyaret ederken kendime şunu sordum:
“Herkes bu cezaevini Sabahattin Ali ile hatırlıyor… Peki ya Sinop Cezaevi’nin kendi hikâyesi?”
—
Anadolu’nun Alkatrazı
Sinop Cezaevi, 1887’de tarihi bir kale içine inşa edildi. Karadeniz’in en uç noktasında, yüksek surlarla çevrili bu yapı, denize sıfır konumu ve kalın taş duvarlarıyla kaçışı neredeyse imkânsız kılıyordu. Bu yüzden de halk arasında “Anadolu’nun Alkatrazı” olarak bilindi.
Yüzyılı aşkın bir süre boyunca burası, hüzünlerin, ayrılıkların, pişmanlıkların ve isyanların adresi oldu.
Sinop Cezaevi’nde sadece edebiyatçılar değil, siyasi mahkûmlar, sürgünler ve adi suçlular da yıllarca bu taş duvarların arasında yaşam mücadelesi verdi. Ancak içlerinden bazıları –Sabahattin Ali, Rıfat Ilgaz, Refik Halit Karay– kalemiyle o duvarlara ses, o hücrelere ölümsüzlük kattı.
—
Sanatın ve Edebiyatın İçerideki Sesi
Sinop Cezaevi denince akla genellikle Sabahattin Ali’nin “Aldırma Gönül” dizeleri gelir. Ama aslında o soğuk taş duvarlarda daha az bilinen bir şiir daha yazıldı: “Geçmiyor Günler.”
Bu dizelerde dışarıda baharın gelişini, kuşların uçuşunu, insanların gezip dolaşmasını hayal eden ama kendi hücresinde zamanı durdurulmuş bir insanın duyguları saklıdır:
“Dışarıda mevsim baharmış
Gezip dolaşanlar varmış
Günler su gibi akarmış
Geçmiyor günler, geçmiyor…”
Bu şiir yıllar sonra Ahmet Kaya tarafından bestelenerek şarkıya dönüştü. Ama çoğu kişi onun aslında Sinop Cezaevi’nde yazıldığını bilmiyor.
Cezaevinin edebiyatla bağı sadece Sabahattin Ali ile sınırlı değil.
Rıfat Ilgaz, siyasi görüşlerinden dolayı burada yıllar geçirdi.
Refik Halit Karay, sürgün dönemlerinde Sinop’ta kaldı.
Kerim Korcan, hapisteyken yazarlık serüvenine adım attı.
Zekeriya Sertel, fikirlerinden ötürü burada hapsedildi.
Böylece Sinop Cezaevi, yalnızca bir hapishane değil; aynı zamanda Türk edebiyatının sessiz tanığı haline geldi.
—
Müzeye Dönüşen Acı Hatıralar
1997’de kapatılan cezaevi, bugün bir müze. Ziyaret edenler, o daracık hücrelerde dolaşırken geçmişin izlerini hâlâ hissedebiliyor. Paslı kapılar, rutubet kokusu, duvarlardaki yazılar… Hepsi bize bir şey söylüyor:
✨ Özgürlük yalnızca dört duvarın dışında değil, insanın içinde başlar.
Sinop Cezaevi, sadece suçluların değil; tarihin, siyasetin ve insan ruhunun da hapsolduğu bir yerdi. Bugün ise bize, umudun ve üretmenin en zor şartlarda bile mümkün olduğunu hatırlatıyor.
—
Son söz:
Sinop’un kalbinde yükselen bu yapı, bize şunu fısıldıyor: “İnsanı asıl esir eden duvarlar değil, umutsuzluktur.”
Yasemin Kafadar
